برای یافتن نقش نهجالبلاغه در گسترش علوم اسلامی و چگونگی تأثیرگذاری آن، نخست باید حوزه علمی این کتاب مشخص شود. نهجالبلاغه بهاعتبار آنکه دربردارنده سخنان امیرمؤمنان علی(علیه السلام) است، نوعی کتاب حدیثی بهشمار میآید و زیرمجموعه حدیث و سنت قرار میگیرد، اما ازآنجهت که سیدرضی آن را با انگیزه جمعآوری حدیث ننوشته است و قصدی جز بلاغت نداشته، جزو علوم ادبی و یکی از مفاخر ادب عرب به شمار میآید و جاذبههای گوناگون آن سببشده است که اندکی پس از تألیف، در خراسان بزرگ که خاستگاه زبانآوران و ادیبان بود، تدریس و شرحهای متعدد بر آن نوشته شود که بسیاری از آنها موجود نیست.(25)
همچنین بلاغت بینظیر این کتاب، در کنار ساختار و موضوعات متنوع و جامع آن و نیز مقبولیت و شخصیت تقریبی سیدرضی و محبوبیت او میان اهلسنت، موجب شد تا اندیشمندان اهلسنت نیز به این کتاب علاقمند شوند و ضمن آن به حدیث شیعه توجه کنند؛ بهگونهای که حتی برای ترویج نهجالبلاغه اعم از تدریس، استنساخ، تصحیح، ترجمه و شرح، فهرستنویسی، مستدرکنویسی و… تلاشهایی داشتهاند.(26) حدیث را شاید بتوان مادر علوم اسلامی و انسانی دانست.(27) برای مثال، دانش تفسیر، مبتنی بر گزارشهای تفسیری بود که از پیامبر(صلی الله علیه واله وسلم)، صحابه و تابعان رسیده است و بههمینترتیب فقه و تاریخ و سیره و…، اما با گذشت زمان، این تأثیر به نقشی تعاملی و دوجانبه بدل شد و دانشمندان علوم مختلف از میراث حدیثی بهعنوان سرمایهای برای توسعه و تکامل این دانشها بهرهبردند.(28) درواقع میتوان ادعا کرد حدیث نقش بسزایی در تکامل و تحول معرفتهای دینی و علوم اسلامی داشته است و نهجالبلاغه نیز در همین راستا تأثیرگذار بوده است؛ زیرا امام علی(علیه السلام)خود دانشآموخته مکتب نبوی است و در عصر صدور احادیث و نزول قرآن حضور داشته و سخنان آن امام راهگشای بسیاری از علوم بوده است؛ البته وضع علم نحو و قواعد عربی را نیز به امام علی(علیه السلام) نسبت دادهاند(29) و امری در ردیف اعجاز(30) یا آنگونه که ابنابیالحدید گفته، میتوان امام علی(علیه السلام) را واضع علم کلام هم دانست.(31)
بااینحال، از آنجاکه نهجالبلاغه بخشی از این میراث حدیثی است، باید نقش آن را در میزان و استفاده این علوم از نهجالبلاغه جستوجو کرد و بهنظر میرسد با توجه به محتوای نهجالبلاغه و گوینده آن، یعنی امام علی(علیه السلام) که تمام علوم مستند به اوست،(32) میتوان گفت علومی چون، کلام، اخلاق، مدیریت، سیاست، تربیت و اقتصاد، علوم قرآن، علوم حدیث، فلسفه، اصول فقه و حتی فقه در میان دیگر علوم، بیشترین بهره را از نهجالبلاغه بردهاند؛(33) از سوی دیگر، از آنجاکه چهره بلاغی و کلامی اعتقادی نهجالبلاغه برجستهتر از دیگر جنبههای آن است، تأثیر نهجالبلاغه بر علوم اسلامی، با تأکید بر این دو حوزه بیشتر موردتوجه قرار گرفته است.
